Η Μεσογειακή φώκια (Monachus monachus) είναι το πιο σπάνιο είδος από τα 33 είδη φώκιας που υπάρχουν στον κόσμο. Συγκαταλέγεται στον Κόκκινο Κατάλογο των Απειλούμενων Ειδών της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης (The International Union for the Conservation of Nature – IUCN Red List of Threatened Species) ως Ευάλωτο (Vulnerable) είδος και θεωρείται το πιο απειλούμενο θαλάσσιο θηλαστικό στην Ευρώπη. Ο παγκόσμιος πληθυσμός του είδους ανέρχεται γύρω στα 1000 άτομα, από τα οποία τα μισά ζουν στη θαλάσσια περιοχή της Ελλάδας, ενώ στην Κύπρο εκτιμάται ότι υπάρχουν γύρω στα 20-22 άτομα (εκτίμηση 2025).
Στην Κύπρο, οι Μεσογειακές φώκιες γεννάνε τα μικρά τους σε θαλάσσια σπήλαια, κυρίως κατά τους φθινοπωρινούς μήνες, μεταξύ Σεπτεμβρίου-Δεκεμβρίου. Οι μητέρες συχνά αφήνουν τα μικρά τους στα θαλάσσια σπήλαια, όταν αυτές αναζητούν τροφή. Η ανθρώπινη παρενόχληση αποτελεί μια από τις κυριότερες αιτίες εγκατάλειψης των νεογέννητων φωκιών από τις μητέρες τους, αλλά και εγκατάλειψης των κατάλληλων και ασφαλών καταφυγίων από τις εγκυμονούσες μητέρες. Οι σημαντικότερες απειλές για το είδος είναι:
- Η απώλεια και η υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων, η αστικοποίηση των γειτνιάζων περιοχών και οι τουριστικές πιέσεις μέσω διαφόρων δραστηριοτήτων αναψυχής.
- H θαλάσσια ρύπανση, η οποία μπορεί να έχει αρνητική επίδραση στην υγεία των ζώων εξαιτίας της συσσώρευσης τοξινών και μικροπλαστικών στο σώμα τους μέσω της τροφικής αλυσίδας.
- Η τυχαία παγίδευση νεαρών και νεογέννητων φωκιών σε αλιευτικά εργαλεία.
- H υπεραλίευση, η οποία επηρεάζει αρνητικά το είδος καθότι οδηγεί στη μείωση της διαθεσιμότητας τροφής του.
- H κλιματική αλλαγή, η οποία αποτελεί έναν παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει απρόβλεπτα τα θαλάσσια οικοσυστήματα, όπως τα θαλάσσια σπήλαια, μέσω συχνών και έντονων καιρικών φαινομένων, αυξάνοντας την θνησιμότητα των νεογνών και επιδρώντας αρνητικά σε μακροπρόθεσμο επίπεδο στην καταλληλότητα του χερσαίου ενδιαιτήματος τους, κυρίως λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας.
- Η εξάπλωση επιδημιών στον άγριο πληθυσμό, η οποία αποτελεί σημαντική απειλή για το είδος και τον πληθυσμό του στη Μεσόγειο.
Στα παράκτια ύδατα της Κύπρου υφίστανται 17 θαλάσσια σπήλαια, τα οποία έχουν αναγνωριστεί ως κατάλληλα καταφύγια του είδους και παρακολουθούνται ως σημαντικά ενδιαιτήματα της Μεσογειακής Φώκιας. Τα καταφύγια χαρακτηρίζονται ως σπήλαια αναπαραγωγής εάν έχει εξακριβωθεί αναπαραγωγική δραστηριότητα του είδους σε αυτά και ως σπήλαια ξεκούρασης εάν έχει καταγραφεί χρήση τους από τη Μεσογειακή Φώκια. Οι σημαντικότερες περιοχές για τη Μεσογειακή φώκια στην περιοχή που βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι η Χερσόνησος Ακάμα, το Κάβο Γκρέκο και ο Άγιος Γεώργιος Αλαμάνου, ενώ οι σημαντικότερες περιοχές για το είδος στις κυρίαρχες περιοχές των Βρετανικών Βάσεων είναι η Χερσόνησος Ακρωτηρίου και το Κάβο Πύλα.
Μεταξύ 2019-2025, στην περιοχή που βρίσκεται υπό τον έλεγχο της Κυπριακής Δημοκρατίας έχουν αναγνωριστεί τέσσερεις σημαντικές περιοχές για τη διατήρηση της Μεσογειακής Φώκιας. Οι περιοχές αυτές περιλαμβάνουν τις Θαλασσινές Σπηλιές Πέγειας και το Θαλάσσιο Σπήλαιο Χάλαβρο στην Χερσόνησο Ακάμα, τις Θαλασσινές Σπηλιές Αγίας Νάπας στο Κάβο Γκρέκο και το Θαλάσσιο Σπήλαιο στον Άγιο Γεώργιο Αλαμάνου. Δυνάμει του άρθρου 5Α του περί Αλιείας Νόμου (ΚΕΦ. 135), τα θαλάσσια αυτά σπήλαια έχουν κηρυχθεί ως Θαλάσσιες Προστατευόμενες Περιοχές (ΘΠΠ) για σκοπούς προστασίας των αλιευτικών πόρων και των υδρόβιων οργανισμών.
Στις περιοχές πυρήνα (core areas) των ΘΠΠ απαγορεύεται:
- Η αλιεία με οποιονδήποτε τρόπο, με μοναδική εξαίρεση τις επαγγελματικές άδειες παράκτιας αλιείας στις ουδέτερες ζώνες (buffer zones) περιμετρικά των ΘΠΠ.
- Η διέλευση και η αγκυροβόληση σκαφών ή άλλων πλωτών μέσων, συμπεριλαμβανομένων των μη μηχανοκίνητων.
Παρότι οι Θαλασσινές Σπηλιές Αγίας Νάπας στο Κάβο Γκρέκο αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα ενδιαιτήματα, το οποίο φιλοξενεί έναν από τους μεγαλύτερους υποπληθυσμούς του είδους σε ολόκληρη την Κύπρο, εντούτοις η απαγόρευση της διέλευσης σκαφών ή άλλων πλωτών μέσων και η αγκυροβόλησή τους, ισχύει μόνο κατά την περίοδο από την 1η Νοεμβρίου μέχρι και την 30η Απριλίου κάθε έτους, σε αντίθεση με την αντίστοιχη απαγόρευση που ισχύει καθόλη τη διάρκεια του έτους στις υπόλοιπες ΘΠΠ, οι οποίες περιλαμβάνουν τις Θαλασσινές Σπηλιές Πέγειας, το Θαλάσσιο Σπήλαιο Χάλαβρο και το Θαλάσσιο Σπήλαιο Άγιος Γεώργιος Αλαμάνου.
Όπως διαπιστώσαμε σε επιτόπια επίσκεψη που πραγματοποιήσαμε στην ΘΠΠ Θαλασσινές Σπηλιές Αγίας Νάπας στις 12/10/2026, στην περιοχή υφίστανται σημαντικές πιέσεις και απειλές, λόγω ανθρώπινων δραστηριοτήτων με σημαντικές και αρνητικές επιπτώσεις, όπως η διέλευση και αγκυροβόληση σκαφών αναψυχής, η ανθρώπινη παρενόχληση, η είσοδος στα θαλάσσια σπήλαια, η πρόσβαση στη θαλάσσια αψίδα που δεσπόζει της περιοχής, η παράνομη αλιεία, η δόμηση κατά μήκος της παράκτιας ζώνης, κ.α.
Το Terra Cypria – Το Κυπριακό Ίδρυμα Προστασίας του Περιβάλλοντος χαιρετίζει την υποβολή επίσημης πρότασης από το Υπουργείο Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για ένταξη της ΘΠΠ Θαλασσινές Σπηλιές Αγίας Νάπας στον Κατάλογο Περιοχών Περιβαλλοντικής Σημασίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, μέσω της επέκτασης της περιοχής του δικτύου Natura 2000 Ειδική Ζώνη Διατήρησης Κάβο Γκρέκο. Παράλληλα, όμως, το Terra Cypria καλεί το καθ’ ύλην αρμόδιο υπουργείο να προβεί στην αναθεώρηση και τροποποίηση του υφιστάμενου Διατάγματος περί Απαγόρευσης της Αλιείας και της Διέλευσης Σκαφών στη ΘΠΠ Θαλασσινές Σπηλιές Αγίας Νάπας (ΚΔΠ 46/2023), έτσι ώστε οι πρόνοιες του να ευθυγραμμίζονται με τις αντίστοιχες πρόνοιες των σχετικών Διαταγμάτων για όλες τις υπόλοιπες ΘΠΠ, κυρίως όσον αφορά την ισχύουσα απαγόρευση της διέλευσης και αγκυροβόλησης σκαφών ή άλλων πλωτών μέσων καθόλη τη διάρκεια του έτους. Παράλληλα, το Terra Cypria καλεί τις συναρμόδιες αρχές να προβούν στην άμεση εφαρμογή ενός ολοκληρωμένου και συστηματικού προγράμματος παρακολούθησης και εποπτείας της ΘΠΠ Θαλασσινές Σπηλιές Αγίας Νάπας, με στόχο την ορθή εφαρμογή της νομοθεσίας και την αποτελεσματική προστασία της Μεσογειακής φώκιας στην περιοχή.
